Krajobraz kulturowy

Województwo podkarpackie, jako region pogranicza etnicznego, politycznego i religijnego, należy do najbardziej zróżnicowanych pod względem historycznym i kulturowym regionów naszego kraju.

Znajduje to odzwierciedlenie w zasobie obiektów zabytkowych, szczególnie budowli sakralnych, które reprezentują wszystkie epoki historyczne państwa polskiego i są świadectwem wielokulturowości i wielowyznaniowych tradycji mieszkańców tych ziem.

Fenomenem w skali kraju jest liczba zabytków drewnianych - kościołów i cerkwi. W grupie tej do najcenniejszych zalicza się kościoły: w Haczowie - najstarszy zrębowy kościół katolicki i w Bliznem - oba o wyjątkowej wartości artystycznej i bardzo dobrze zachowane, co usankcjonowane zostało wpisaniem ich na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Naturalnego UNESCO. Obok tych najsłynniejszych zachowały się też inne obiekty, które należą do grupy najstarszych i charakteryzują się wybitnymi walorami architektonicznymi. Są to  m.in. kościoły w: Domaradzu, Golcowej, Humniskach, Iwoniczu, Lubli, Lutczy, Łękach Górnych, Osieku Jasielskim i Trzcinicy oraz nieco późniejsze lub częściowo przekształcone, które zachowały jednak w układzie przestrzennym bądź w rozwiązaniach konstrukcyjnych tradycje późnogotyckie, m.in. w Brzezinach, Cmolasie, Gawłuszowicach, Gogołowie, Krzemienicy, Nowosielcach Przeworskich, Porębach Dymarskich, Święcanach, Średniej Wsi.

Charakterystycznym elementem krajobrazu kulturowego województwa są stosunkowo licznie zachowane cerkwie - drewniane i murowane. Wyróżniają się często w krajobrazie baniastymi wieżami i kopułami. Najstarsze zachowane cerkwie drewniane, pochodzące z końca XVI i początku XVII w., znajdują się w Radrużu, Gorajcu, Chotyńcu i Uluczu (można ją zwiedzać - stanowi oddział Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku). Z tego okresu pochodzą także cerkwie murowane w Posadzie Rybotyckiej (XV-XVI w. - cerkiew o cechach gotyckich, stanowiąca jeden z najcenniejszych zabytków architektury cerkiewnej w Europie,  udostępniana do zwiedzania jako oddział Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej) i Kańczudze (I poł. XVII w.).

Zabytkową zabudowę drewnianą wsi i małych miasteczek możemy zobaczyć w skansenach: w Sanoku (z charakterystycznymi przykładami budownictwa  Bojków, Łemków, Pogórzan i Dolinian - grup etnograficznych zamieszkujących tereny południowe województwa), Kolbuszowej (odtwarza wieś lasowiacką i rzeszowską), Zyndranowej (to zagroda łemkowska) i Markowej, a także w Pruchniku koło Jarosławia.

Ważnym świadkiem wielokulturowości terenów tworzących obecnie województwo podkarpackie są synagogi. Niewiele się z nich zachowało, część z nich została przekształcona. Możemy je zobaczyć w Rzeszowie (Staromiejska i Nowomiejska z XVII w.), XVIII-wieczne w Lesku, Łańcucie (znajduje się tu Odział Sztuki Cerkiewnej Muzeum-Zamku w Łańcucie), Rymanowie i Strzyżowie; z późniejszego okresu - w Jarosławiu, Niebylcu, Przemyślu, Tarnobrzegu, Ustrzykach Dolnych, Sanoku i Wielkich Oczach.